ورود اسکندر و تاثیر یونانیان بر معماری و شهر سازی ایرانیان

اسكندر با اتحاد دولتشهرهاي پراكنده يوناني توانست به سيادت هخامنشيان بر جهان متمدن آن روزگار پايان دهد. اسكندر آن اندازه فراست داشت تا بداند حفظ سرزمين مغلوب با تكيه بر قدرت و نژاد يوناني ميسر نيست و براي دستيابي به اين هدف بر آميزش قواي يوناني و ايراني تكيه داشت. اين امر كه نامه تنسر آن را نتيجه رايزني او با فيلسوف مشهور يوناني، ارسطو، ذكر كرده است، موجب ايجاد ساختمان سياسي جديدي به نام ملوك الطوايفي در ايران شد كه تا چند قرن دوام آورد. سازماني كه البته ساخت اجتماعي آرياييان باستان مستعد پذيرايي از آن بود. اما جانشينان سلوكي اسكندر سياست ديگري در پيش گرفتند. آنان ساخت شهرهاي خود فرمان يوناني (پولیس )را بر ساختار اجتماعي ايران باستان تحميل كردند. آنان ديگر سياست اختلاط نژادها را كه دلخواه اسكندر بود، ادامه نداده، از مجموع بخشهاي شاهنشاهي عنصري ايجاد كردند كه به آنها نزديك و نسبت به ايشان وفادار باشد. به همين رو ايجاد شهرهاي يوناني نشين در سراسر حوزه سرزمين هاي آريايي، از بلخ و بخارا تا بين النهرين، در دستور كار سلوكيان قرارگرفت. ايشان البته به تعمير مجدد شهرها نيز همت گماشتند. اما به هرحال هدف آنان استحاله فرهنگ ساكنان بومي در فرهنگ هلني بود. شهرهاي بنا شده در روزگار سلوكيان را به 4 دسته تقسيم كرده اند:

 

ورود اسکندر و تاثیر یونانیان بر معماری و شهر سازی ایرانیان

اسكندر با اتحاد دولتشهرهاي پراكنده يوناني توانست به سيادت هخامنشيان بر جهان متمدن آن روزگار پايان دهد. اسكندر آن اندازه فراست داشت تا بداند حفظ سرزمين مغلوب با تكيه بر قدرت و نژاد يوناني ميسر نيست و براي دستيابي به اين هدف بر آميزش قواي يوناني و ايراني تكيه داشت. اين امر كه نامه تنسر آن را نتيجه رايزني او با فيلسوف مشهور يوناني، ارسطو، ذكر كرده است، موجب ايجاد ساختمان سياسي جديدي به نام ملوك الطوايفي در ايران شد كه تا چند قرن دوام آورد. سازماني كه البته ساخت اجتماعي آرياييان باستان مستعد پذيرايي از آن بود. اما جانشينان سلوكي اسكندر سياست ديگري در پيش گرفتند. آنان ساخت شهرهاي خود فرمان يوناني (پولیس )را بر ساختار اجتماعي ايران باستان تحميل كردند. آنان ديگر سياست اختلاط نژادها را كه دلخواه اسكندر بود، ادامه نداده، از مجموع بخشهاي شاهنشاهي عنصري ايجاد كردند كه به آنها نزديك و نسبت به ايشان وفادار باشد. به همين رو ايجاد شهرهاي يوناني نشين در سراسر حوزه سرزمين هاي آريايي، از بلخ و بخارا تا بين النهرين، در دستور كار سلوكيان قرارگرفت. ايشان البته به تعمير مجدد شهرها نيز همت گماشتند. اما به هرحال هدف آنان استحاله فرهنگ ساكنان بومي در فرهنگ هلني بود. شهرهاي بنا شده در روزگار سلوكيان را به 4 دسته تقسيم كرده اند:

·شهرهاي نوبنياد يوناني
·شهرهاي ايراني تغييريافته
·شهر- روستاهاي حاصل از تغيير و ادغام چند روستا
·پوليسهاي حاصل از ترقي منزلت كلني هاي يوناني.

شهرهاي نوبنيادي يوناني عموماً شهرهاي نظامي بودند، اما سلوكيان محتاج آن بودند كه براي بقاي شهرها، جماعتي از سكنه مختلط يوناني، مقدوني، آسياي صغير و ايراني را در آن اسكان دهند. بنابراين شايد شهر، به معناي رايج، حاصل مساعي سلوكيان باشد. زيرا در اين دوره شهرنشيني از رشد شتاباني برخوردار شد.شهرهاي اين دوران الگويي شتابزده و التقاطي از دولت شهرهاي يوناني بود. چنان كه در تنظيم روابط سياسي ارائه شكل يافت و ايجاد كالبدهاي جديد تداوم نمونه هاي يوناني به حساب مي آمد. اما گويا ساخت استبداد شرقي در اين جامعه براي شاهان سلوكي بيش از دموكراسي يونان خوشايند و كارآمد بود. در ميان بافت شهري چنان كه گفته شد، براي نخستين بار، پيكره هاي جديدي چون ورزشگاه، آمفي تئاتر و مدرسه به چشم مي خورد، طراحي شهري نيز براي نخستين بار به حضور انسان توجه نشان مي دهد. سلوكيان به جاي طراحي شهري شرق باستان كه در آن معبد و ارگ حكومتي مركز توجه قراردارد، و محلات داراي پيوند ارگانيك با هم هستند، به طراحي هيپودامي (شبكه شطرنجي) كه خود شكلي از شهرسازي غربي بود. توجه نشان دادند. بنابراين طراحي خيابان هاي متقاطع شمالي- جنوبي و شرقي- غربي موجب استقرار كوچه ها و كوي ها به موازات خيابان اصلي مي شود، براي نخستين بار ميدانِ درون شهر معنا مي يابد. كه اين نيز در واقع به اصل يوناني خود، آگورا مي پيوست. البته اين ميدانها بي ترديد كارايي اجتماعي اصلي خود، يعني محلي براي تجمع و مشاركت در سياست دولتشهر را نداشتند. اگرچه طراحي شهر سلوكي، انسان را مبناي توجه خود قرارداد، اما اين انسان لزوماً طبقات فروتر نبود، زيرا هم چنان مكان زيست اين طبقات، حاشيه شهرها و روستاها بود. در اين دوران براي نخستين بار تمايزي ميان جامعه شهري و جامعه روستايي آشكار شد. تضادي كه نهايتاً به بحران و فروپاشي سلوكيان انجاميد. اما اين را نمي توان ناديده گرفت كه به هر حال وجود سلوكيان و آميزش كوتاه مدت با فرهنگ هلني براي ايرانيان تجربه اي لازم و گرانبار بود.

پارتیان و تاثیر آنان بر شهر نشینی و معماری ایرانیان

پارتيان فرهنگ هلني را از طريق فرهنگ يوناني- باختري و شهرهاي يوناني مآب درك كردند. ليكن از آن همه، ساخت ملوك الطوايفي را، كه از ابداعات يونانيان بود، اما با ساخت دودماني آرياييان تناسب داشت، بيشتر پسنديدند و برگزيدند، جامعه پارتي جامعه اي مبتني بر اقتدار اشراف و سران توده ها بود. ايده هفت خاندان برجسته هخامنشي، كه ظاهراً ديگر شكل نمادين يافته بود، در اين دوره نيز حفظ شد، اقتدار روساي دودمان ها بر مبناي تملك ارضي موروثي بود و همين ساخت در دولت بسط و گسترش يافت. پارتيان را آغازگر توسعه و تحول شهرنشيني، با منشي كه منطبق بر خصائل سياسي و اجتماعي سرزمين ايران بود، دانسته اند اين فعاليت را بايد در دو مرحله بررسي كرد، نخست در موطن اصلي آنان سرزمين پارت- در شمال شرقي ايران و دشت هيركانيا- و سپس در جنوب غربي فلات ايران و همچنين بين النهرين كه در آن دوره به مركز سياسي پارتيان بدل شده بود.
آن چه از فعاليت شهرسازي پارتيان در شمال شرقي برجاي مانده بازگوينده نكات چندي است. اين مراكز سكونتي عموماً زيستگاه هاي دفاعي با شهر قلعه هاي كوچكي با مساحت بين 20 الي 50 هكتار بود كه وظيفه حفاظت از سرزمين را در مقابل هجوم اقوام مهاجم زردپوست، كه در شاهنامه تورانيان خوانده مي شوند، برعهده داشتند. ايجاد حصار معروف دشت گرگان و حصار تميشه به شكلي آشكار اين احساس عدم امنيت را مي نماياند. شهر قلعه هاي پارتي در هيركانيا تأثير آشكاري از قلاع مشابه در آسياي ميانه گرفته اند. انتقال قدرت پارتيان به اين سوي حصار گرگان و اهميت يافتن قلعه هاي پراكنده و متعدد، موجب تحليل قدرت شهرهاي آسياي ميانه، هم چون مرو و نسا نخستين شهر پارتيان، گرديد. اين شهر قلعه ها عموماً داراي نقشه و طرح واحدي بودند.

در طراحي اين شهرها هم چنان از طرح شطرنجي و شبكه بندي محوطه استفاده مي شد. شهر داراي دو حصار داخلي و خارجي بود و خندقي حصار را دربرمي گرفت. در مرتفع ترين بخش شهر، ارگ حكومتي و سپس محوطه هاي مسكونيِ اشراف، پيشه وران و آنگاه كشاورزان قرارداشت. هريك از اين مناطق با حصاري كوچك تر محدود مي شد و بررسي هاي باستان شناسي، ارگ را سكونت گاههايي مربوط به ادوار ماقبل تاريخ مي داند، كه در دوره هاي تاريخي با ايجاد بافتهايي در كنار آن و كشيدن حصاري در گرداگرد آن به صورت شهردرآمد. اين شهرها داراي پلان هايي مربع، مستطيل و بيضي بودند، و پارتيان براي دفاع آسانتر از شهر، پلان مدور چندضلعي را بدان افزودند، قلعه شهرها، مختص دوران اوليه اين سلسله هستند. پس از استقرار، ساخت قلعه شهرها در شرق رو به كاستن نهاد، و احداث شهرها در غرب، بين النهرين و حتي آسياي صغير افزايش يافت. با انتقال قدرت پارتيان از شرق به غرب، آنان تيسفون را كه ابتدا يك اردوگاه نظامي در برابر سلوكيه بود. به پايتختي برگزيدند و گسترش دادند. آنگاه براي حفظ سلطه بر قلمرو پهناورشان، كه تا حدود روم غربي را نيز دربرمي گرفت. شهرهايي چون هترا و دورااوروپوس را بنياد نهادند. در اين دوره اگرچه تحولاتي در عرصه شهرها به چشم مي خورد، اما به هر حال تأثير و نفوذ شهرسازي سلوكي بر آن مشخص است. شهر همچنان داراي طراحي هيپودامي است و با رونق تجاري ايران، به دليل قرارگرفتن بر سر راه تجاري ابريشم، ايجاد مراكز اقتصادي همچون بازارها و راسته پيشه وران از اهميت برخوردار شد. اين شهرها همچون نمونه شمال شرقي خود داراي دو حصار داخلي و خارجي بودند و كهن دژ در بالاترين ارتفاع در گوشه يا ميان شهر قرارداشت. شهر همچنين مناطق مسكوني و حومه را، كه زيستگاه روستائيان بود دربر مي گرفت.

شهرهاي پارتي مانند اسلاف سلوكي خود از استقلال نسبي برخوردار بودند، اما به هرحال ديگر با چيزي به نام پوليس (شهر خود فرمان) روبرو نيستيم، زيرا چنان كه پيكولوسكايا گفته است، از نخستين سده ميلادي به اين سو ديگر خبري از نظام پوليسي در شهرهاي ايران نيست. در ايران اين نظام به پديده اي منسوخ بدل شده بود. با از ميان رفتن سلوكيان نظام پوليسي نيز اهميت خود را از دست داد و به شهرهاي شاهي بدل شد. اما نظام پوليسي حداقل تأسيسات اجتماعي را بر شهرهاي دوران پارت تحميل كرد. شهر ديگر تنها نمايش اقتدار شاهان نبود، بلکه بيشتر روابط اقتصادي شهر را مي نماياند. زيرا كه بنيان اقتصادي كشور بر كشاورزي، فروش مازاد محصول و بنابراين بر بازرگاني استوار بود.