بررسی های مقدماتی باستان شناسی در حریم منظری روستای تاریخی ابیانه به شناسایی یک سکونتگاه ساسانی در این روستا منجر شد.
روستای تاریخی ابیانه یکی از مهمترین روستاهای تاریخی کشوراست که در نزدیکی نطنز واقع شده است. وجود شواهد اولیه در این روستا از قبیل آتشکده و قلعه های تاریخی نشانگر آن است که قدمت این روستا به دوره ساسانیان بازمی گردد.
"زهرا ساروخانی"، باستان شناس اداره میراث فرهنگی و گردشگری کاشان با اشاره به بررسی های مقدماتی انجام گرفته در ابیانه گفت: « این بررسی ها که در مدت زمان کوتاهی، تنها دو روز، انجام شد نتایج بسیار خوبی در پی داشت که ادامه آن در قالب یک برنامه پژوهشی و بررسی های میدانی می تواند نتایج سودمند تری به همراه داشته باشد.»
او گفت: «نتایج بدست آمده از این بررسی ها به شناسایی استقرارگاه های اولیه ساکنان روستای ابیانه منجر شد. محوطه شناسایی شده حدود 600 در 300 متر مربع وسعت دارد و عناصر شناسایی شده پیرامون آن که عموما معماری هستند، بیانگر وجود ارتباط نزدیک آثار با با یکدیگر است.»
چگونگی این ارتباط و کشف شاخصه های تاریخی موجود در این محوطه نیاز به بررسی جامع و کامل تری دارد که می توان در یک برنامه پژوهشی به آن پرداخت.
ساروخانی با اشاره به بکر بودن روستای ابیانه برای انجام پژوهش های باستان شناسی گفت: «پژوهش های میدانی و باستان شناسی در روستای تاریخی ابیانه می تواند به کشف آثار متعددی منجر شود. این روستا از منظر معماری و میراث طبیعی امروز حائز اهمیت فراوانی است و پژوهش های باستان شناسی می تواند بر اهمیت این روستا بیفزاید.»
بررسی های باستان شناسی که به صورت مقدماتی در روستای تاریخی ابیانه انجام گرفته در راستای استعلامی بود که برا ی ساخت هتل در ابیانه، تقدیم پایگاه پژوهشی روستای ابیانه شد. با کشف این محوطه باستانی در حریم منظری روستا، پایگاه پژوهشی با ساخت هتل مخالفت کرد.
پیش از این نیز رئیس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری با ساخت هتل در ابیانه مخالفت کرده و از مسئولان پایگاه خواسته بود با آماده سازی خانه های بزرگ و متروک روستا، مراکزی را برای گردشگران ایجاد کنند.
روستای تاریخی ابیانه به روستای سرخ در ایران شهرت دارد. این روستای تاریخی به صورت پلکانی ساخته شده است و هم اکنون در فهرست آثار تاریخی و باستانی کشور به ثبت رسیده است.


اطلاعات عمومی


هسته اولیه

در قسمت شرق خانه های ابیانه تپه ای خاکی قرار دارد که بر روی آن قلعه ای بنام نزاتون ساخته شده است .با استناد به شواهد موجود، بنای خانه های مسکونی اولیه دراطراف قلعه نزاتون بوده، اما دراثر مرور زمان و وقوع زلزله ای که باعث ریزش دیواره سنگی کوه شد، خانه ها به سمت غرب (محل چشمه) امتداد یافتند و محدوده روستا به صورت فعلی در آمد


--------------------------------------------------------------------------------


معیشت

در گذشته اقتصاد روستا بر پایه باغداری ، کشاورزی و دامپروری استوار بود. باغهای میوه در جنوب و در کنار رودخانه، مراتع سرسبز در اطراف وپیرامون روستا و آغلهای دام و انبار علوفه در زمینهای نزدیک روستا بچشم میخورد
وجه تسمیه

در ریشه یابی نام ده که در مجاورت و مکاتبات یا به زبان فارسی به صورت ابیانه در آمده است. گاهی در ذهن بعضی ها به صورت ( آب یا نه = آب هست یا نه ) بیان شده است که البته توجیه درستی نیست وبرای ریشه یابی نام ده باید به گویش خود مردم ده رجوع کرد. مردم روستا نام ابیانه را ویونه = ویانه و خود را ویانه ای = ابیانه ای یا ویونج می نامند و می گویند این کلمه همان بیدبن و واژه ویانه از بیدانه و بیدستانه است که در مکاتبات و گفتار فارسی به صورت بیانه و ابیانه تحریف شده است

جنس خاک و سنگها
ویژگیهای زمین شناسی منطقه

اشتوکلین عمده ترین ساختمان در رشته کوههای بین کاشان – اردستان ( که دره ابیانه را شامل می شود ) را طاقدیس بزرگ بالا آمده می داند که هسته مربوطه به پالئوزوئیک – تریاس آن در منطقه ابیانه و چیمه رخنمون دارد . روند محور این طاقدیس شمال غرب – جنوب شرق بوده که بر روند عمومی منطقه منطبق است . قدیمیترین تشکیلات زمین شناسی در منطقه مربوط به تشکیلات پرکامین است که بر روی آن به ترتیب تشکیلات پالئوزوئیک قرار دارد . تشکیلات دوران چهارم شامل تشکیلات پلیوستوسن و آبرفتهای قدیمی می باشد .جنس سنگهای دره ابیانه متفاوت بوده ، به طوری که تشکیلات پالئوزوئیک از قبیل د.ل.میتهای سبز رنگ ماسه سنگهای قرمز رنگ ، آهکهای تربلویت دار بر روی ماسه سنگها ( ماسه سنگ کنگلومرای ابیانه با ضخامت 50 متر و دانه های ریز قرمز رنگ که دارای میان لایه های مارن ماسه ای و شیل می باشد ، به طور هم شیب ولی با وقفه ای در رسوب گذاری و بر روی نهشته های پرمین قرار گرفته است ) دیده مس شود . لذا در اثر فعالیتهای تکنونیکی و گسلی کاملا خرد شده و ایجاد پرتگاههایی را نموده است .



--------------------------------------------------------------------------------


زمین شناسی منطقه

مخروط افکنه : حدود 400 متر بعد از دو راهی نطنز – کاشان به طرف دره ابیانه اولین واحد ژئومورفولوژی که نظر هر بیننده ای را به خود جلب می کند واحد مخروط افکنه است . این مخروط افکنه ، بزرگترین مخروط افکنه در منطقه کرکس نطنز در مصب رودخانه برزورد و چیمه رود ( رود هنجن ) قرار دارد که ارتفاع آن از 1500 متر شروع و در 1100 متری خاتمه می یابد .



--------------------------------------------------------------------------------


سنگها

سنگهای موجود در دره ابیانه بسته به نوع و جنس ، مقاومت متفاوتی را در برابر فرسایش از خود نشان داده اند و این امر موجب ایجاد فرمها و اشکال مختلفی در منطقه مورد مطالعه گردیده است . بدلیل شرایط آب و هوایی خشک – نیمه خشک دره ابیانه ، فرایندهای فرسایش مکانیکی بیش از شیمیایی موثر هستند . در قسمتهای مرتفع و شیبهای تند این منطقه ، تخریب مکانیکی بسیار شدید است . زیرا پوشش گیاهی و پوشش خاک که موجب محفوظ نگهداشتن زمین در مقابل تغییرات حرارتی می شود وجود ندارد . یکی از نمونه های قابل توجه ریزش سنگ در اطاف روستای ابیانه دیده می شود . این روستا در دره نسبت عمیق و در دامنه دیواره های مرتفع و تقریبا قائم کوه قرار گرفته است . و جنس سنگهای قسمتهای بالائی دره ، اهکی و ماسه سنگی است و دارای شکستگیهای زیاد است . چنین شرایطی باعث شده است که آهکها به صورت قطعات کوچک و بزرگ سقوط کنند و به روستا به حرکت درآیند . چنین وضعی می تواند تهدیدی دائم برای مردم روستای ابیانه باشد . با توجه به کیفیت ساختمانی منطقه و آب و هوا ، باد نقش فرسایشی مهمی در این دره انجام نمی دهد و فرسایش بادی در مقایسه با سایر پدیده ها اهمیت چندانی ندارد

گیاهان منطقه

بطور کلی گیاهان در این منطقه به دو دسته تقسیم میشوند

الف- دسته ای که جنبه علوفه دارند و آذوقه حیوانات به حساب می آیند
ب- دسته ای که جنبة خوراکی انسان راتشکیل می دهند و از ریشه و گل و میوه آن مصارف مختلفی بعمل می آید ، مانند
گون - زعفران - قارچ خورو– گل محمدی - گل لاله وحشی - گیاه ملازمبر- درختان میوه مثل سیب- آلو- گردو- بادام- انگور- گیلاس و... و گیاهان خودرو مثل شبدر - مرغ - علف مارلیخه - شوجا (خاکشیر) - علف شیراکویا - علف شودرا - علف مچا. بوته گون کتیرا نیز در مراتع ابیانه به وفور روئیده میشود که در گذشته مصارف صنعتی داخلی داشته و یکی از اقلام صادراتی کشور نیز بوده است. درختان بید ، چنار ، سرو و .. نیز در این منطقه به وفور وجود دارند.


حمام ها

دو باب حمام كه به اصطلاح مردم ده گرم آوه : گرمابه میگفتند .كه یكی در محله پایین ده ودیگری در محله یسمان میباشد

آسیابها

دارای سه آسیاب آبی میباشد كه یكی از آنها درسمت غربی مسجدحاجتگاه قرار گرفته است.چاه آبی : كه این چاه در مزرعة گهه بالای ابیانه واقع در قل ع ه شكاكی واقع بوده است .


--------------------------------------------------------------------------------


قبرستان قدیمی

كه این قبرستان قدیمی ده در قسمت شرقی قلعه شكاكی واقع بوده است.


بناهای مسکونی

ساختمانهای موجود در روستا از دوره سلجوقیان به بعد میباشند که در طول این سالها بارها مورد مرمت و باز سازی قرار گرفته اند.

خانه های دوره سلجوقی :

فرم این خانه ها دارای یك ایوان جنوبی به ارتفاع 5 متر است. اطراف این ایوان خانه های دو طبقه بالا رفته و اتاقها قرار دارد و در هر خانه یك فضای باز بنام صفه تعبیه شده و این از آن جهت بوده كه خانه ها حیاط ندارد و بعنوان حیاط مسقف کار میکرده است و همچنین برای مراسم عزا و عروسی مورد استفاده قرار میگرفته است.


خانه های دوره صفویه :

در این دوره توجه بیشتری به صفه شده وخانه های چهار صفه ای پیشرفت كرده است . قرینه سازی در آن ها رعایت شده و تزئینات داخلی هم كامل اً از دوره قبل متمایز است. - خانه های دوره قاجاریه : از اواخر دوره صفویه در وضع عمومی روستا رکود بوجود آمد و تا اواخر دوره قاجار ادامه داشت.


معماری


موقعیت و نحوه استقرار

روستای ابیانه بر دامنه کوه مستقر شده و از شیب به طرف بالا رشد میکند. دو قلعه به نامهای قلعه هرده و قلعه پل درقفا و درسمت شمالی آن قرار گرفته اند، در قسمت جنوبی روستا پس از بالا رفتن از بستر رودخانه ( قسمت اغات ) قلعه دیگری بنام قلعه همونه دیده میشود. در موارد خطر این نحوه استقرار از نظر سوق الجیشی امتیازی محسوب میشد و این بخاطر تسلط روستا بر دشت و همچنین پناه گرفتن برسینه کوه و دفاع طبیعی آن بوده است
الف ) بافت


موقعیت و استقرار بافت روستا بشکل خطی است و در امتداد نهر منشعب از چشمه میباشد. باغات و کشتزارها در جنوب نهر جای دارند که با استفاده از شیب زمین، براحتی میتوانستند از آبهای سطحی بهره مند شوند. افزایش جمعیت موجب گسترش روستا شد. روستا به سه محله تقسیم شده است. در قسمت جنوبی نهر محله یسمان و در قسمت شمالی نهر محله پل ودر بخش شرقی روستا محله هرده واقع شده است.

قرار گیری ابیانه در یک منطقه کوهستانی، ویژگیهای خاصی به معماری این روستا داده است که به این موارد میتوان اشاره کرد

گسترش روستا بر روی شیب کوه، باعث شده که از وزش بادهای شدید در امان باشد. این مسئله برای محفوظ نگاه داشتن بنا ها در مقابل فشارهای جانبی وهمینطور کنترل حرارت، نقش مهمی دارد.
زمینهای ابیانه از جنس سنگی یا رسی است و این مسئله باعث میشود که آبهای سطحی جذب زمین نشده و در بستر رودخانه جاری شود و مورد استفاده کشاورزی و باغداری قرار گیرد.

ساختمانهای روستا معمولاً دو تا سه طبقه ارتفاع دارند و نحوه قرارگیری خانه ها در شیب کوه موجب شده که از طبقه دوم به بالا منظره زیبای دره مشاهده شود، علاوه بر آن تابش نور خورشید و جریان هوا به تهویه و مطبوع شدن هوای فضاهای داخلی کمک میکند

سرازیر شدن سیلابها که غالباً در بستر دره مسیر خود را باز میکنند و همینطور سیلابهای کوهستانهایی که مشرف به روستای ابیانه میباشند، عامل دیگری است که موجب استقرار روستا در مکان فعلی شده است. در ساخت خانه ها که بر دامنه شمالی دره قرار گرفته اند ضمن تبعیت از فرم فیزیکی تپه، سعی شده که جهت روبه قبله کلیه ساختمانها رعایت شود.

ب) مصالح و ساختار

در ساخت بناهای روستا کلاً ازدونوع مصالح با قابلیتهای فنی متفاوت استفاده شده است. گروه اول مصالحی مانند سنگ و خشت که بیشتر بعنوان عناصر سازه ای عمودی در دیوار ها ، جرزها و غیره استفاده میشود( در ساخت پی های بناها سنگهای طبیعی کوه مورداستفاده قرار میگیرد) و گروه دوم انواع چوب که بعنوان عنصر کششی در سقفها و سردر بازشوها و موارد مشابه مورد استفاده قرار میگیرد. چوبهای مورد نیاز را از درختان کبوده، تبریزی، چنار، صنوبر، شاخ و برگ بید، نی و مانند آنها بدست میاورند. برای اندود درون و بیرون ساختمانها نیز از ملات خاک قرمز و کاه استفاده میکنند که به دلیل چرب بودن جنس خاک، دوام خوبی دارد و مانع نفوذ رطوبت میشود. خاک زرد (هوک زرا) و خاک سفید (هوک اسپی) نیز برای اندود مورد استفاده قرار میگیرد اما دوام خاک قرمز را ندارد. شکل طبیعی منطقه ای که روستای ابیانه در آن قرار گرفته به گونه ایست که اجازه هر فرم ساخت و ساز را نمیدهد. اکثر بناها به دلیل اینکه در دامنة صخره ای تپه واقع شده اند، فاقد حیاط میباشند

ج ) معماری
در این زمینه به اختصار میتوان به نکات زیر اشاره کرد

در معماری و تقسیم فضاهای داخلی نیز اقلیم کاملاً مورد توجه بوده و برای جلوگیری از اتلاف انرژی در فصول سرد وگرم سال تدابیر مختلفی در نظر گرفته شده است. استفاده از دیوارهای بیرونی با مصالح خشتی به ضخامت زیاد، اندود کاهگل دیوارها و بام، سقفهای چوبی و استفاده از گیاه چزه بعنوان عایق رطوبتی و حرارتی بر روی آن، چند عملکرده بودن فضاهای داخلی ، مانند فضاهای زمستان نشین و تابستان نشین و همچنین استفاده از روزنه های کوچک جهت نورگیری، از دیگر راه حلهایی است که به معماری این روستا هویتی ویژه می بخشد. دربها و پنجره ها همه از چوب ساخته شده اند و در ساختمانهای قدیمی کارهای گره چینی بسیار ظریف و زیبایی بچشم میخورد.


زبان مردم

به زبانی كه مردم ابیانه با آن گفتگو می كنند اصطلاحاً « فرس قدیم» می‌گویند و شاخه‌ای از زبان رایج مردم منطقه نطنز، سیمه و جوشقان قالی است و به زبان بعضی از نقاط مركزی ایران و حدود سمنان و سبزوار نزدیك است.

از ویژگیهای این زبان این كه از نظر ساختار در گردش خود خیلی روان است . واژه ها را صریح ادا می كند و دنباله واژه ها را كش و قوس آنچنانی نمی‌دهد تا لهجه بوجود آید.

غذاهای محلی وپوشاك
« گیپا» كه در موقع سر برسیدن گوسفندان قلیه‌ای تهیه می شود یكی از غذاهای ویژه مردم ابیانه است كه جنبه تشریفاتی نیز دارد. غذاهای « جوین» كه شامل جو شیرین و ترش می شود « كاروانی» كه با كشك ساییده و نعناع داغ و پیاز تهیه می شود « آردینه» كه باسبزیهای محلی و دوغ و كشك « قرمه » یا « قلیه» كه از گوشت گوسفند تهیه می شده روغن و نان محلی از جمله دیگر غذاهای مردم ابیانه است.

اما پوشاك مردان ابیانه عبارت بوده از كلاه نمدی ، قبا، زیرپوش قبا ، شال كمر، تنبان گشاد از كرباس یا متقال، گیوه محلی و پوشش زمستانی كمرچین یا سرداری ، كفش چرمی، شنل ترمه ای ، كلاه كله قندی دست دوز و عرقچین كه در حال حاضر در لباس محلی مردان تنها تنبان گشاد باقی مانده است.

پوشاك زنان نیز شامل چارقدی از پارچه گلدار مربع شكل به ابعاد 5/1 متر است كه سروگردن و سینه ها را بخوبی می پوشاند ، پیراهن گشاد با یقه و چاك‌های آرایش ده از پارچه گلدار، و تنبان یا شلیته است كه جامه‌ای پرچین بوده و ازكمر تا پایین زانو را می پوشاند و درهوای زمستانی به این لباس روپوشی به نام « آرخالق» زنانه یا نیم تنه مخملی اضافه می شود.

ابیانه

روستای زیبای ابیانه با بافت خشتی سرخ رنگ و انسجام معماری، انسان را مجذوب می کند. اما ابیانه به خانه سالمندان تبدیل شده، همه رفته اند جز پیرمردها و پیرزن هایی که چین و چروک همه صورتشان را در بر گرفته است

در ۴۰ كیلومتری شمال غربی نطنز از استان كاشان در دامنه كوه كركس روستایی بس كهن واقع است به نام ابیانه. این روستا را به اعتبار آثار و بناهای تاریخی پرتنوعش باید از زمرهٔ استثنایی ‏ترین روستاهای ایران به شمار آورد. شكوه معماری بومی و سرشار از زیبایی این روستا، آن را در شمار نمونه‏ های كم نظیر دیدنی‏های جهان درآورده است. ابیانه نقطه ‏ای خوش منظره و خوش آب و هوا و دارای موقعیت طبیعی مساعدی است. در دورهٔ صفویه هنگامی كه شاهان صفوی برای ییلاق به نطنز می‏رفتند بسیاری از نزدیكان آنها و درباریان ترجیح می‏دادند در ابیانه اقامت كنند. شمار خانه ‏های ابیانه در سرشماری سال ۱۳۶۱ برابر با ۵۰۰ واحد برآورد شده؛ این خانه‏ ها تماماً بر روی دامنه پرشیبی در شمال رودخانه برزرود بنا شده است به صورتی كه پشت بام مسطح خانه‏ های پایین دست، حیاط خانه‏ های بالادست را به وجود آورده است و هیچ دیواری هم آنها را محصور نمی‏سازد. در نتیجه، ابیانه در وهلهٔ اول روستایی چند طبقه به نظر می‏آید كه در بعضی موارد تا چهار طبقهٔ آن را می‏ توان مشاهده كرد. اتاقهای ابیانه به پنجره‏های چوبی ارس مانند مجهزند و اغلب دارای ایوانها و طارمیهای چوبی پیش آمدهٔ مشرف بر كوچه ‏های تنگ و تاریك‏اند كه خود به صورت مناظر جالبی درآمده‏اند. نمای خارجی دیوارهای خانه‏ های ابیانه با خاك سرخی كه معدن آن در مجاورت روستاست پوشیده شده است. از آنجا كه در دامنه ‏های شیبدار ابیانه فضای كافی برای ساختن خانه‏ های موردنیاز وجود ندارد در این روستا چنین رسم شده است كه هر خانواده انبار غار مانندی در تپه‏های یك كیلومتری روستا، در كنار جاده و نرسیده به ابیانه ایجاد نماید. این غارها كه در دل تپه‏ ها حفر شده‏اند و از بیرون تنها درهای كوتاه و محقر آن نمودار است برای نگهداری دامها و نیز آذوقهٔ زمستانی و اشیای غیرضروری مورد استفاده قرار می‏گیرد. زندگی مردم ابیانه كشاورزی و باغداری و دامداری است كه با روشهای سنتی اداره می‏شود. بیشتر زنان در امور اقتصادی با مردان همكاری دارند. ابیانه دارای هفت رشته قنات است كه برای آبیاری مزارع و باغات مورد استفاده قرار می‏گیرد. گندم، جو، سیب‏ زمینی و انواع میوه به خصوص سیب، آلو، گلابی، زردآلو، بادام و گردو در ابیانه به دست می‏آید. در سالهای اخیر قالی‏بافی در ابیانه رواج پیدا كرده و نزدیك به ۳۰ كارگاه قالی‏بافی در آنجا دایر شده است. در گذشته گیوه ‏بافی از جمله مشغله‏ های پردرآمد زنهای ابیانه بوده است كه امروزه تا حدی متروك شده است. مردم ابیانه به سبب كوهستانی بودن منطقه و دور بودن محل آنها از مراكز پر جمعیت و راههای ارتباطی، قرنها در انزوا زیسته و در نتیجه بسیاری از آداب و رسوم قومی و سنتی و از جمله زبان و لهجهٔ قدیم خود را حفظ كرده ‏اند. زبان مردم ابیانه فارسی با لهجهٔ خاص ابیانه ‏ای است كه با لهجه‏ های متداول در جاهای دیگر تفاوت اساسی دارد. لباس سنتی آنها، هنوز هم میان آنها رواج دارد و در حفظ آن تاكید و تعصب از خود نشان می‏دهند، در مردان شلوار گشاد و درازی از پارچهٔ سیاه و در زنها پیراهن بلندی از پارچه‏ های گلدار و رنگارنگ است.
علاوه بر این، زنهای ابیانه معمولاً چارقدهای سفیدرنگی بر سر دارند. قدیم‏ترین اثر تاریخی ابیانه آتشكده‏ای است كه مانند دیگر بناهای ده در سراشیبی قرار گرفته است. آتشكده ابیانه را نمونه ‏ای ازمعابد زردشتی دانسته‏اند كه در جوامع كوهستانی ساخته می‏شد. مهم‏ترین بنا و اثر تاریخی این روستا یك باب مسجد جامع و قدیم‏ترین اثر تاریخی این مسجد منبر چوبی منبت‏كاری آن است كه در سال ۴۶۶ هجری قمری ساخته شده است. مسجد قدیمی دیگر ابیانه مسجد برزله است كه دارای فضای دلبازی است و روی لنگه در شرقی آن سال ۷۰۱ هـ . ق. نوشته شده است كه مربوط به دورهٔ ایلخانان است.مسجد تاریخی دیگر ابیانه مسجد حاجتگاه است كه كنار صخره‏ای در كوهستان بنا شده و بر در ورودی شبستان آن تاریخ ۹۵۲هـ . ق. مشاهده می‏شود. روستای ابیانه دارای دو زیارتگاه است: یكی مرقد شاهزاده عیسی و شاهزاده یحیی در جنوب روستا كه به گفته اهالی فرزندان امام موسی كاظم (ع) بوده‏اند؛ و زیارتگاه دیگر ابیانه قدمگاه نامیده می‏شود. از جمله جاها و اماكن دیدنی دیگر ابیانه می‏توان از خانه غلام نادرشاه و خانه نایب حسین كاشی نام برد.

ابیانه آمیزهایی از هنر وسنت

اصفهان موزه گرانبهایی است که دنیایی از هنر ایرانی و اسلامی را در خود جای داده است بدون شک آثار تاریخی ارزشمندی که در جای جای این شهر و استان زیبا به چشم می خورد شهرت عالم گیر دارد و همه را از گوشه و کنار ایران و اقصی نقاط جهان به سوی خود می کشد تا آثار به یاد مانده از اعصار و قرون گذشته تاریخ پر افتخار ایران زمین و هنر پر استعداد هنرمندان این مرز و بوم را به نظاره بنشینند .
روستای ابیانه در اصفهان و 50 کیلومتری جاده کاشان نطنز از جمله آثار ارزشمند تاریخی ایران است که به دلیل ویژگیهای منحصر به فرد خود جزو 4 روستای تاریخی و استثنایی ایران به ثبت رسیده است .

(ابیانه) (ماسوله) (کندوان) (میمند) 4 روستای تاریخی و استثنایی ایرانند که به دلیل معماری قابل توجه و چشم اندازهای زیبا و قدمت تاریخی از مجموعه های قابل توجه و بررسی هستند.
برای رسیدن به روستای ابیانه باید در فاصله 50 کیومتری جاده کاشان نطنز در نزدیکی پل هنجن جاده ای فرعی را به سوی غرب پیمود که پس از فاصله کمی این را دره سر سبز با صفایی می رسد که رودخانه برزرود از آن می گذرد . در امتداد این دره پس از گذشتن از روستاهای (پارند)(کمجان)(برز)(طره) به ده ابیانه وارد میشویم خانه های ده بر روی دامنه شمالی دره و با شیب نسبتا" تند از سنگهای رسوبی سبز رنگ بنا شده است .
 

ابیانه پلکانی به درون تاریخ

ایران صاحب موزه سرخی است که به شکل طبیعی ایجاد شده و توانسته گردشگران کنجکاو و زیادی را به خود جلب کند این مکان دیدنی در امتداد سر سبز و با صفایی قرار دارد که روستای ابیانه نامیده می شود . ابیانه در زاویه شمال غرب کوه کرکس و منتهی علیه رودخانه برز واقع شده است فاصله آن تا جاده نطنز کاشان 22 کیلومتر است خانه های این روستا بر روی دامنه شمالی دره با شیبی تند و سر سبزی که از سنگهای رسوبی سبز رنگ است.خانه ها از رنگ سرخ منحصر به این محل و با اسلوب ساختمانی خاص در سطحی محدود به صورت پلکانی و مسلط بر یکدیگر بنا شده است بر بالای ساختمان خانه ها کوه سنگی زیبایی دیوا ره شمالی روستا را تشکیل داده است که ساختمان این دیواره سنگی و هماهنگی رنگ آن با ساختمان خانه ها برای هر گردشگری قابل توجه است. موقغیت طبیغی روستا به شکل یک بشقاب گود بیضی شکل است که اطراف آن رشته کوه های دیواره مانند احاطه کرده است . آب و هوای روستا ییلاقی و زمستان آن طولانی است البته هوا در سراسر سال لطافت خاصی دارد .
روستای ابیانه در سال 54 جزو آثار ملی و تاریخی به ثبت رسیده است موقعیت خاص جغرافیایی. بافت ساختمان خانه ها با رنگ اخرایی. ریزه کاریهای هنرمندانه در و پنجرههای چوبی خانه ها . مردمان گشاده رو . لباس محلی زنان و مردان وبناهای متعدد تاریخی دست به دست هم دادند تا چشم هر بیننده تازه واردی را شیفته این آثار کنند قدمت فرهنگ و زبان مردم ابیانه به دوره هخامنشیان و ساسانیان میرسند
 

آثار تاریخی ابیانه:
1- امامزاده ابیانه (امامزاده عیسی و یحیی)
2- مسجد جامع ابیانه
3- مسجد پرزله
4- مسجد حاجتگاه
5- زیارتگاه هینرا
6-خانقاه( خانه خشت و گلی )
7- خانقاه(خانه اشرفه)
8- آتشکده هرپک
9- قلعه پایین هرده
10- قلعه یاله همونه
11- قلعه نزاشون
12- خانه غلام نادر شاه
13- خانه نایب حسین کاشی
 

امامزاده ابیانه

این بنا که در اصطلاح محلی به آن زیارت می گویند:مدفن دو نفر از فرزندان امام موسی کاظم(ع) به نامهای شاهزاده عیسی و یحیی این بنا در محله پایین روستا بنا شده است مجموعه این امامزاده شامل صحن .دو ورودی. ایوان. حرم چهار ضلعی. صندوق آلت بندی. در دولنگه با تاریخ 1303 ه.ق و گنبد دو پوش دروازه ترک با پوششی از کاشیهای فیروزهای رنگ است که سطوح آن با تکرار نام (علی) به شیوه خط کوفی معقلی تزیین یافته است. بنای این امامزاده که احتمالا" به قرن ششم ه.ق است به اواخر دوران صفویه و به وسیله بانویی خیر خواه تعمیر شده و سنگ نوشته ای نیز در باره بر دیوار ایوان آن بنا گذاشته شده است.

مسجد جامع

مسجد جامع در وسط ده واقع شده است که با طاق بندی ضربی و مخصوصا"درهای ورودی منبت کاری با گل وبوته و خطوط بر جسته وگل درشت توجه هر تازه واردی را جلب میکند.

مسجد پرزله

این مسجد در محله معروف پرزله واقع و مشتمل بر دو طبقه است.
در قسمت شرق مسجد دری از چوب گردو وجود دارد که با خط برجسته نسخ کنده کاری تاریخ 701 بر آن نقش بسته است این در نفیس مربوط به دوره ایلخانان است و قدیمیترین دری است که در روستا دیده میشود.

مسجد حاجتگاه

این مسجد در کنار صخره و کوه سنگی در قسمت غرب روستا بنا شده است در داخل مسجد جامع قدیمی دری با دو لنگه از چوب گردوی سیاه به ابعاد 70 در 720 موجود است که با خط برجسته نسخ نام 112 امام و تاریخ 953 هجری بر کنده کاری شده است .

زیارتگاه هینرا

در زاویه جنوب شرقی ده و در دره کم عرض وطویلی شامل قریب یک هکتار باغهای میوه قرار دارد.

خانقاه

دو خانقاه در روستا وجود دارد که متعلق به شاه عباس صفوی بوده یکی از آنها خانه خشت وگلی است وخانقاه دیگر خانه اشرفه نامیده می شود که بر سر در ورودی آن نقاشیهای بسیار ظریفی مشاهده میشود سبک نقاشیها که به شاگردان رضا عباسی منصوب است تاکید بر خانقاه بودن این محله دارد.

آتشکده هرپک

این آتشکده در وسط روستا قرار دارد و مربوط به عهد هخامنشی است بر خلاف اسلوب ساختمانهای محل این بنا از پایه یاوشش سقف با طاق ضربی و سنگ لاشه و گچ ساخته شده که به همین دلیل در 50 ساله اخیر مورد توجه محققان قرار گرفته است.

قلعه ها

ابیانه شامل سه محله به نام پایین هرده. سیمان و پل است . این محله ها قلعه های استحفاظی دارند که اینک نیمه مخروبه باقی مانده است .
قلعه پایین هرده صخره یی است و فقط از طرف در ورودی راه آمد وشد دارد که در مواقع اضطراری پناهگاه مناسبی است . محله پل و سیمان به طور مشترک یک قلعه دارند که بر ستیغ کوه سنگی ساخته شده است . بر دامنه جنوبی روستا قلعه یا له همونه دیده می شود قلعه مخروبه دیگری به نام قلعه نزاشون در سمت شرق در باغهای روستا قرار دارد
مسئولان پایگاه پژوهشی روستای ابیانه قصد دارند با استفاده از کلاف چوبی روستای ابیانه را در برابر زلزله استحکام بخشی کنند.
روستای ابیانه یکی ار مشهور ترین روستاهای کشور است که در استان اصفهان واقع شده است. این روستای تاریخی قدمتی 700 ساله دارد و جزء روستاهای زنده ایران محسوب می شود. طی سه سال گذشته با ایجاد پایگاه پژوهشی در این روستا و ثبت آن در فهرست پروژه های بزرگ سازمان میراث فرهنگی و گردشگری کشور؛ کار ساماندهی آن آغاز شد.
«عظیمه ریاحی»، مسئول پایگاه پژوهشی روستای ابیانه با اشاره به روش استحکام بخشی این روستای در برابر زلزله گفت: «پژوهش های علمی به عمل آمده روی خانه های خشتی روستای ابیانه نشان می دهد که تنها از طریق مصالح چوبی می توان این روستا را در برابر زلزله استحکام بخشی کرد.»
او گفت: « آنچه می تواند معماری برگرفته از خشت و گل را در برابر زلزله مقاوم کند، چوب است. چوب در این نوع سازه ها در نقش کش عمل می کند. کلاف های چوبی كابرد کششی دارند و از ریختن مصالح جلوگیری می کند. این کلاف لرزش های ساختمان را در برابر تنش های زلزله کنترل می کند.»
به گفته او تحقیقات نشان می دهد که در گذشته اهالی این روستا از همین روش برای استحکام بخشی خانه های خود استفاده می کردند. آنها با استفاده از چوب یک کلاف کشی بین دیواره های بنا ایجاد می کردند و از این طریق هنگام زلزله از ریخته شدن مصالح جلوگیری می کردند.
ریاحی با اشاره به نتایج تحقیقات انجام گرفته در روستای ابیانه برای مقاوم سازی در برابر زلزله گفت: « آنچه که همراه خشت و گل برای استحکام یک بنای خشتی مورد استفاده قرار می گیرد با آنچه که در بنا های آجری استفاده می شود، كاملا متفاوت است. در بناهای آجری با استفاده از میل گرد و مصالحی از این قبیل بنا تا حد قابل توجهی استحکام بخشی می شود. در برخی موارد با استفاده از بتون می توان بنایی مستحکم ایجاد کرد. اما در یک ساختمان با یک بدنه فرسوده نمی توان تیر آهن کار گذاشت یا از بتون آرمه برای استحکام بخشی آن استفاده کرد. زیرا ساختمان فرسوده توانایی نگهداری این مصالح را ندارد. در چنین بناهایی تنها از چوب می توان برای جلوگیری از ریزش آوار هنگام زلزله استفاده کرد.»
مدیر پایگاه پژوهشی روستای ابیانه در پایان یادآور شد: « در حال حاضر به دنبال این موضوع هستیم که چوب ها را در كدام بخش های دیوارها نصب کنیم. امیدواریم در آینده بتوانیم مجموعه ای را پدید آوریم که دارای معماری ضد زلزله باشد ودر عین حال دخل و تصرفی نیز در هویت روستایی با قدمت ابیانه نداشته باشیم.»
هر ساله گردشگران بی شماری از سراسر جهان به ایران می آیند تا از روستای ابیانه دیدن کنند. این روستا با رنگ سرخ و معماری پلکانی که دارد در جهان شهرت خاصی دارد.
با همکاری مسئولان پایگاه پژوهشی روستای ابیانه و پژوهشکده باستان شناسی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری قرار است کاوش های باستان شناسی در این روستا آغاز شود. هم اکنون روستای ابیانه در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

مسجد جامع ابیانه، دارای آن‌چنان تاریخ با ارزش است كه به تنهایی دیدن ابیانه را لازم می‌دارد، محراب در شبستان زیرین مسجد، با تزیینات بسیار زیبا، نفیس و منحصر به فرد است. این محراب كه به دستور ابوجعفرمحمد فرزند علی ساخته شده، دارای كنده‌كاری به خط كوفی گلدار و كوفی ساده است و سوره «یس» در اطراف آن كنده شده است. تاریخ جمادی‌الاول سال 477 هجری بر روی محراب به چشم می‌خورد. همچنین منبر مسجد، یادگاری از دوره سلجوقی (سال 466 هجری) است كه بر روی آن گل هشت پر لوتوس شبیه آنچه بر سنگ‌های تخت‌جمشید از عصر هخامنشی به جای مانده است، دیده می‌شود. بنای اولیه مسجد متعلق به قرن چهارم هجری بوده و تعمیر آن بوسیله مولانا محمد بها‌الدین در سال 772 هجری به اتمام رسیده است.
مسجد پرزله در بخش شرقی مسجد جامع بنا یافته و به عصر ایلخانیان تعلق دارد. بر در ورودی مسجد كه قدیمی‌ترین در موجود در ابیانه است تاریخ 701 هجری نقش بسته، این مسجد در دو طبقه فوقانی ساخته شده و در زیر آن آب‌انبار و پاشیر قرار دارد، ارتباط طبقات مسجد از طریق پله‌ای مارپیچ میسر است. بقعه امامزادگان یحیی و عیسی، فرزندان امام موسی كاظم (ع) در جنوب شرقی مسجد جامع قرار دارد كه برخلاف اكثر ساختمان‌های روستا، دارای حیاط مركزی است و آب‌نمای بزرگی كه از شاخه نهر روستا سیراب می‌شود، در وسط آن قرار دارد. معماری این زیارتگاه با گنبد هشت ضلعی و كاشی‌كاری فیروزه‌ای، جلوه‌ای زیبا در میان بناهای خشتی دهكده دارد.